تحليلي
بر اثرات مثبت و منفي نانو ذرات به ويژه نانو نقره بر گياهان و جانوران و محيط
زيست
علي اكبر احسانپور/ دانشگاه
اصفهان، دانشكده علوم، گروه زيست شناسي
از نظر مقياس يك نانو متر يك هزارم
ميكرومتر و طبيعتا يك بيليونم متر (9-10 متر) است. كليه ذرات نانو با
اندازه كوچكتر از 300 نانومتر براحتي مي توانند توسط سلول ها جذب شده وارد بافتها
شوند. در سال هاي اخير در جهان بطور عام و در ايران بطور خاص، نانو تكنولوژي مورد
توجه بسياري از پژوهشگران و كارگزاران سياسي كشورها قرار گرفته است. اين ذرات
بدليل اندازه بسيار كوچك و در نتيجه سطح تماس زاي خود داراي كارايي بسيار زيادي از
نظر فيزيكو-شيميايي و بيوشيميايي دارند و به همين دليل نيز مورد توجه بسيار زياد
قرار گرفته اند. در بين تمام نانو ذرات، وسايل، مواد و ده ها فراورده ديگر صنعتي،
دارويي و غذايي حاوي نانو نقره از جايگاه ويژه اي برخوردار است. طيف وسيعي از
ويژگي هاي نانو مواد بويژه نانو نقره باعث شده تا اين مواد در موارد متعددي نظير
تركيبات داروئي، تصفيه آب و هوا، توليدات غذايي و آرايشي، پوشاك و انواعي از لوازم
خانگي مورد استفاده قرار گيرد. با توسعه سريع كاربرد نانو تكنولوژي امروزه تركيبات
نانو به ويژه نانو نقره در توليدات متعددي استفاده مي شود.
ذرات نانو نقره خوشه هايي از اتم هاي
نقره هستند كه براي اهداف مختلفي از جمله خاصيت ضد باكتريايي طراحي و ساخته مي
شوند. از نانو نقره در محصولاتي نظير پارچه و لباس، اسپري، كرم و ژل هاي ضد
باكتريايي، كفش، لباس، پيراهن، پارچه، موبايل بواسطه خاصيت ضد باكتريايي آن توليد
و عرضه شده است. قابل توجه است كه تمام اين تركيبات تا حدود زيادي خاصيت ضد
باكتريايي نانو نقره را با آزادسازي يون نقره نشان مي دهند. مكانيزم دقيق خاصيت ضد
باكتريايي نانو نقره هنوز به خوبي مشخص نشده است ولي برخي پژوهشگران مكانيزم
آزادسازي يوني (Hwang
et al., 2007) و به دنبال آن توليد Reactive Oxygene Species (ROS) كه منجر به آسيب غشاء مي شود را پيشنهاد كرده اند. ذرات نانو نقره
مي تواند از هر ماده اي كه در آن اين مواد بكار رفته اند در محيط زيست آزاد شود.
علي رغم استفاده هاي بيشماري كه هم اكنون براي نانو ذرات بويژه نانو نقره در نظر
گرفته مي شود بايستي در مورد خطرات آن براي انسان و محيط زيست احتياط نمود و
مهمترين منابع در معرض خطرات ناشي از نانو ذرات به انسان: دستگاه تنفس، پوست و
سيستم گوارشي است كه رابط بين محيط آلوده بيروني و محيط داخل بدن است. نانو ذرات و
نانو نقره مي توانند از طريق اسباب بازي بچه ها، آب آشاميدني، غذا، گرد و غبار
هوا،مواد و وسايل آرايشي و بهداشتي، نوارهاي پوشش زخم و يا هر وسيله ديگري كه در
آنها نانو ذره بكار رفته باشد به بدن انسان منتقل شود.
علاوه بر اين نانو نقره و ساير ذرات
نانو اثرات سمي زيادي را بر موجودات پرسلولي نظير zebra fish، موش و
انسان نشان داده است. برخي شواهد علمي نشان مي دهد بعد از وارد شدن نانو نقره به
بدن اين ماده مي تواند در بدن تجمع يافته و يا در برخي موارد باعث آسيب بافت ها
نظير كبد، شش و حتي وارد خون شده و از سدهاي بافت مغز نيز عبور مي كند.
بنابراين اگر توان تبديل نانو نقره به
يون نقره وجود داشته باشد مي توان به خطرات گسترده و جدي اي مواد پي برد. با توجه
به اثرات مخرب نانو ذرات بويژه نانو نقره كه بواسطه خاصيت ضد باكتريايي آن بيشتر
مورد توجه است بايستي احتياط لازم در زمينه ايمني اين مواد بكار رود. هدف اين
مقاله درك و فهم بيشتر و بهتر از اثرات منفي (و البته در مواردي اثرات مثبت) نانو
ذرات به ويژه نانو نقره بر انسان، گياه، جانور و بطور كلي محيط زيست مي باشد تا
بدين وسيله از بروز هرگونه ضايعه اي از جانب اين مواد بر سلامت انسان و محيط زيست و
بطور كلي طبيعت اطراف ما جلوگيري شود.
مطلب فوق بخشي
از مقاله دكتر
احسانپور مي باشد كه در دوازدهمين كنگره علوم زراعت و اصلاح نباتات ايران در
شهريور ماه 1391 ارائه گرديد.